انسان
از طريق حواس پنجگانه خود با محيط اطراف ارتباط برقرار ميکند و آن را درک
ميکند. معمولا آنچه از اطراف خود برداشت ميکنيم با واقعيتهاي خارجي
مطابقت ميکند اما گاهي حواس پنجگانه ما را فريب ميدهد و چيزي را ادراک
ميکنيم که در عالم واقعيت به شکل ديگري وجود دارد. همه اين پديدهها خطاها
و فريب حسي هستند و کسي هم که آنها را تجربه ميکند، ميداند اين
تجربهها واقعي نيستند و بيشتر ناشي از شرايط رواني خاص و بودن محرکهاي
محيطي مثل تاريکي يا سکوت و تخيل خود فرد است. درواقع خطاهاي حسي، ادراک
نادرست از محرکهاي محيطي هستند و به خودي خود در افراد سالم هم ديده
ميشوند و يک اختلال روانپزشکي محسوب نميشوند.
توهم يعني چه؟
گاهي
افراد بدون اينکه يک محرک خارجي وجود داشته باشد، ادراک شنوايي، بينايي،
بويايي، لمس و چشايي خاصي پيدا ميکنند. آنها صداهايي ميشنوند که واضح
نيستند اما درواقع منشأيي براي اين صداها در عالم واقعيت وجود ندارد يا
اشباح، موجودات يا حتي صحنههاي کاملي ميبينند که واقعا وجود ندارد.
وقتي
به سينما ميرويم و فيلمي تماشا ميکنيم، افراد و تصاوير مختلفي را روي
پرده ميبينيم که حرکت ميکنند و حرف ميزنند اما درواقع هيچ موجود
زندهاي روي پرده سينما وجود ندارد و آنچه ميبينيم و ميشنويم، انعکاسي از
يک رشته نوار سلولزي يا کدهاي ديجيتال ذخيره شده در آپارات سينماست که روي
پرده سينما منتقل شده است و آن را به صورت موجودات و وقايعي پويا درک
ميکنيم ولي در دنياي بيروني ما وجود ندارد.
اين
مثال معني توهم را بهتر روشن ميکند. توهم به معناي ادراکي بدون محرک
بيروني است و گاهي در هر کدام از زمينههاي حس پنجگانه اتفاق ميافتد ولي
شايعترين آنها، توهم شنوايي و بينايي است. توهم يک اختلال پزشکي و
روانپزشکي است. بيماران اسکيزوفرني، دائم صداهايي ميشنوند که با آنها حرف
ميزنند، دستور ميدهند يا در مورد اعمال و خلقيات آنها اظهارنظر
ميکنند. در برخي از بيماران مبتلا به صرع نيز ممکن است بيمار بوهاي
خوشايند يا ناخوشايندي استشمام کند. مصرف برخي از مواد مثل مخدر ال.اس.دي
هم ميتواند در افراد سالم توهم ايجاد کند.
هذيان يعني چه؟
برخلاف
توهم که در حوزه ادراک و حواس پنجگانه است، هذيان به تفکر و باور بيماري
مربوط است. هذيان عبارت است از يک باور نادرست که با واقعيتهاي خارجي
منطبق نيست و بيمار اعتقاد راسخي به آن دارد. اين حالت با منطق و استدلال
برطرف نشده است و با زمينه فرهنگي و اجتماعي فرد هم جور درنميآيد. مثلا
ممکن است بيماري معتقد باشد که عدهاي با او دشمني دارند و دائم در تعقيب
او هستند و قصد آسيب رساندن به او را دارند. اين بيمار دچار «هذيان گزند و
آسيب» شده است. بيماري که تصور ميکند فرد مهم و برجستهاي است و
تواناييهاي مافوق بشري دارد، دچار «هذيان بزرگمنشي» است و بيماران مبتلا
به هذيان «حسادت و خيانت» تصور ميکنند همسرشان به آنها وفادار نيست و با
فرد ديگري رابطه دارد. در اين مواقع به هيچ روشي نميتوان آنها را قانع
کرد. بعضي از عقايد خرافي نيز اين ويژگي را دارند اما عقايد خرافي را عده
زيادي که با بيمار در يک سطح فرهنگي قرار دارند، باور دارند و بر مبناي آن
عمل ميکنند. هذيان يک اختلال روانپزشکي جدي است و هرچه سريعتر بايد
درمان شود.
رويا يعني چه؟
خطاها
و فريبهاي حسي، توهمها و هذيانها در هوشياري کامل و بيداري رخ ميدهد
اما اگر همين پديدهها را در خواب تجربه کنيم، خواب يا رويا ميبينيم. رويا
ديدن، پديدهاي پيچيده و سرشار از رمز و راز و اسطوره است اما رويا ديدن
مرحلهاي از خواب طبيعي است که به آن مرحله (حرکات سريع کره چشم يا Rem)
ميگوييم. وقتي به خواب ميرويم، خواب ما کمکم عميقتر و عميقتر ميشود.
پس از 90 تا 120 دقيقه از شروع خواب، چشمها شروع به حرکات سريعي ميکنند.
ضربان قلب بالا ميرود و فشارخون افزايش مييابد درست مثل اينکه در حال
تقلا و تلاش باشيم اما عضلات کاملا شل و بدون انقباض هستند. به همين دليل
اين مرحله، خواب «متناقض» نام دارد. در همين مرحله است که رويا ميبينيم.
عملکرد اين مرحله بازسازي مجدد مغز و سلولهاي آن است. خواب نوزادان بيشتر
در اين مرحله ميگذرد اما در بزرگسالي يکچهارم خواب مربوط به مرحله
(Rem)
و رويا ديدن است. رويا ترکيبي از تجربههاي گذشته، خواستهها، ترسها و
نگرانيها و بسياري از عوامل ناشناخته ديگر است که در مغز انسان ذخيره
شدهاند و در اين مرحله از خواب آزاد ميشوند. همه انسانها رويا ميبينند
اما اندکي از افراد آن را به وضوح و شفاف به ياد ميآورند. روياهاي رنگي
نيز در مقايسه با روياهاي سياه و سفيد نادرترند.
برداشت: هفته نامه سلامت
|